F-R-I-E-N-D-S again…

તો હમણાં "હાઊ આઈ મેટ યોર મધર" નામના ટીવી શોની ચાર સીઝન "બેક ટુ બેક" જોઈ.પણ એ પત્યા પછી બહુ મુસીબત થઈ ગઈ.લોસ્ટ જોવાઈ ગયું...ધ બિગ બેન્ગ થીયરી જોવાઈ ગયું...ફ્રેન્ડ્સ જોવાઈ ગયું...ફિલ્મો હવે કંટાલો કરાવે છે...બૂક્સમાં હેરી પોટર જેવી મજા નથી આવતી...તો હવે કરું શું.આખું દિવાળી વેકેશન હજુ તો બાકી હતું...છેવટે કંટાળીને "F-R-I-E-N-D-S" ટીવી શોની પહેલી સીઝન ફરી જોવાની શરૂ કરી...અને "ભાવતું ભોજન ચાખવા જતાં

કારનામા

કહે છે ને કે કોઈક વસ્તુને દિલથી ચાહો તો આખી દુનિયા તમને એ વસ્તુ આપવા માટે મહેનત કરવામા લાગી જતી હોય છે... આવું જ કૈક થયું હમણાં અમારા ઘરમા.... મારી મમ્મીની વર્ષોની અને મારી પાછલા થોડા વર્ષોની ઈચ્છા હતી કે ઘેર ગાડી.. કાર હોય એમ... પણ અમારા પપ્પા ને ખબર નહિ શું એલર્જી હતી કારની કે સગવડ હોવા છતાં લેતા નહોતા... અમારા સહીત અમારા ઘણા સગા-વહાલાને આ વાતનું અચરજ હજી પણ છે કે કેમ પપ્પા એ આટલા વર્ષોથી કેમ કાર લીધી નથી........ બાકી પપ્પા એમ શોખીન છે... પણ હમણાં મને એ વાત સમજાણી છે કે પપ્પા કાર કેમ નહોતા લેતા... એ એમનું કાર લેવાનું માની ગયા પછી મારી સમજણમાં આવ્યું છે... પપ્પા મારી મુંબઈમાં નોકરી લાગ્યા પછી જ કાર લેવા માટે રાજી થયા.... એમને મારા પર ક્યારેય ભરોસો નહોતો કે આ છોકરો જિંદગીમાં ક્યાંક કશુક ઉકાળશે... જો કે એમ તો હું કોલેજમાં હતો ત્યારે મને પણ થતું હતું કે મારું શું થશે.. આટલી લાંબી જિંદગી કેમની જશે.... પણ હશે... રામ રાખે ને કોણ મારે.... એટલે પપ્પાને મારી મુંબઈની નોકરી પછી ભરોસો બેઠો કે હવે આની ચિંતા કરવા જેવી નથી... તો એને માટે જે રૂપિયા બચાવ્યા છે એનાથી કાર લઇ શકાય.. અને એટલે જ એ તૈયાર થયા..... મારા આગ્રહ નું કારણ મારો અંગત લાભ પણ ખરો... હવે હું દર શનિ-રવિ સુરત જાવ છુ તો કાર માં ફરી શકાય એમ... ....

સાતેરાની મુલાકાતે

---

માહિતીસ્રોતઃ

1. શ્રી સપ્તેશ્વર મહાદેવ અને તપોભૂમિ સાર્વજનિક ટ્રસ્ટ દ્વારા પ્રકાશિત માહિતીપત્ર: વધુ માહિતી માટે "શ્રી સપ્તેશ્વર મહાદેવ અને તપોભૂમિ સાર્વજનિક ટ્રસ્ટ" ના હરિભાઈ પુરોહિત (મોબાઈલ) +91-99254-82119 (ઘર-દાવડ) +91-2778-277360 નો સંપર્ક કરવો.
2. wikipedia નો પરિચયલેખ
   
3. દિવ્યભાસ્કર નો પરિચયલેખ
   
4. સાબરકાંઠા જિલ્લાની અધિકૃત website પરની માહિતી
   
5. ઇડર તાલુકાની અધિકૃત website પરની માહિતી
   
6. કવિ રવિ ઉપાધ્યાયની કવિતા

It happens only in America….

તારી યાદોનો બરફ!

Bye Bye Shepherd…

ભારતનાં સાયન્સ સેન્ટરોઃ પિકનિક + મનોરંજન = સાયન્સની બાદબાકી

સચોટ જવાબ તો જાણે આપવો મુશ્કેલ છે, છતાં માત્ર તર્ક લડાવીને કહો કે બત્રીસ લાખ ચોરસ કિલોમીટરના ભારત દેશમાં કુલ મળીને મંદિરો કેટલા હશે? સવાલ મૂંઝવનારો લાગ્યો? તો જવાબમાં ‘પાસ’ કહીને સવાલને બાયપાસ કરવાની છૂટ છે, પરંતુ એમ કર્યા પછી બીજા એક વાયડા પ્રશ્નનો જવાબ આપવો રહ્યોઃ આખા ભારતમાં કુલ સિનેમાગૃહો કેટલા?

ફરી ગૂંચવાડો પેદા થયો હોય તો ચાલો, હવે ત્રીજા (અને બહુ સરળ) સવાલનો જવાબ આપોઃ દેશભરમાં સાયન્સ એન્ડ ટેક્નોલોજિ મ્યુઝિયમ્સ કેટલા છે? આનો જવાબ કદાચ સહેલાઇથી આપી શકો, કેમ કે લાખ, હજાર કે સેકડોના આંકડાની આંટીઘૂંટીમાં પડવાની તેમાં જરૂર નથી. હિસાબ બે આંકડામાં નીકળે એટલો નાનો છે. સાયન્સ સેન્ટરની ગમે તેટલી ઉદાર વ્યાખ્યા બાંધો અને વિજ્ઞાન-ટેક્નોલોજિને ઉપરછલ્લી રીતે દર્શાવતા તદ્દન નાનામાં નાના મથકને પણ ગણતરીમાં લો તોય ભારતમાં એવા કેન્દ્રો ૨૭ થી વધુ નથી. ગુજરાતના સાયન્સ સીટી જેવા મોટા મથકો તો આપણે ત્યાં પૂરા અડધો ડઝન પણ નથી.

દેશમાં મંદિરો તેમજ અન્ય ધાર્મિક સ્થળોની ગણતરી કરોડોમાં થાય છે. (એકલા આંધ્ર પ્રદેશમાં જ સવા બે લાખ કરતાં વધુ ‘અધિકૃત’ મંદિરો છે). સિનેમા અને મલ્ટિપ્લેક્સનો હિસાબ હજારોમાં મંડાય છે. (છેલ્લા આંકડા મુજબ ભારતમાં ૧૨,૦૦૦ સિનેમા હોલ અને બસ્સો કરતાં વધુ મલ્ટિપ્લેક્સ છે). પરંતુ નવી પેઢીનું ઘડતર કરવામાં જેનો મહત્ત્વનો ફાળો છે તે વિજ્ઞાન-ટેક્નોલોજિના મ્યુઝિયમો આંગળીના વેઢે ગણવા પડે છે. ભારતની નવી પેઢીની એ કમબખ્તી છે. વિજ્ઞાન ક્ષેત્રે ભારત અભૂતપૂર્વ પ્રગતિ સાધી રહ્યું છે, પરંતુ દેશના સરેરાશ વિદ્યાર્થી માટે આજની તારીખે પણ વિજ્ઞાન એ જાત અનુભવ કરીને શીખવાનો અર્થાત ઇન્ટરએક્ટિવ નહિ, બલકે પુસ્તકિયા જ્ઞાનનો વિષય છે.

ધરતીકંપ વખતે પૃથ્વીના ભૂસ્તરીય પોપડામાં કેવી અને મુખ્યત્વે કુલ કેટલા પ્રકારની હિલચાલ મચે છે ? સમુદ્રમાં વિરાટ વમળો કેવી રીતે રચાય તથા ત્સુનામી કેવી રીતે આવે ? વિમાનના એન્જિનની, મિસાઇલની તેમજ રોકેટની આંતરિક રચના કેવી હોય ? ઊર્જાગતિશાસ્ત્રનો સિદ્ધાંત શું છે અને સમગ્ર બ્રહ્માંડને તે કેવી રીતે લાગૂ પડે ? વગેરે જેવા વિજ્ઞાન-ટેક્નોલોજિને લગતા અનેક મુદ્દા વિદ્યાર્થીઓએ ગૂંચવાડો પેદા કરનારા વાક્યો ગોખીને અને અટપટા ડાયાગ્રામ તપાસીને સમજવા પડે છે. કહો કે સમજવાનો પ્રયાસ કરવો પડે છે, જે સરવાળે વિજ્ઞાન શબ્દ આગળ ‘બોરિંગ’ વિશેષણ લગાડવામાં કારણભૂત બને છે. આને બદલે વિજ્ઞાનના જે તે સિદ્ધાંતો સમજાવતા વર્કીંગ મોડેલ વિદ્યાર્થી સમક્ષ મૂકી દેવામાં આવે તો મગજમાં બાઝેલાં ગેરસમજનાં બાવાંજાળાં નાની વયે દૂર થયા વિના ન રહે, વિદ્યાર્થીમાં રચનાત્મકતાનો ગુણ ખીલે અને તેના નતીજારૂપે તેનામાં આત્મવિશ્વાસ આવે એ સ્વાભાવિક વાત છે.

આ સિમ્પલ વાત સિંગાપુર, મલયેશિયા, બ્રિટન, ફ્રાન્સ જેવા દેશો ક્યારના સમજી ચૂક્યા છે. વિજ્ઞાનના અઘરામાં અઘરા વિષયને પળવારમાં પ્રેક્ટિકલ રીતે સમજાવતા ઉપકરણોથી લેસ તેમનાં સાયન્સ મ્યુઝિયમો અફલાતૂન છે. ગયે વર્ષે સિંગાપુર ખાતેના સાયન્સ સેન્ટરની તેમજ મલયેશિયાના પેટ્રોસાયન્સ ડિસ્કવરી સેન્ટરની મુલાકાત લીધી ત્યારે વિજ્ઞાન નગરી ખરેખર કેવી હોવી જોઇએ તે વાતની બરાબર પ્રતીતિ થઇ. વિજ્ઞાનની વિવિધ શાખાઓને લાગૂ પડતા સિદ્ધાંતોને પ્રેક્ટિકલ મોડેલ્સના સ્વરૂપે બહુ સચોટ રીતે બેઉ દેશોએ ઢાળ્યા છે. એક ઉદાહરણ સિંગાપુરના સાયન્સ સેન્ટરનું લેવા જેવું છે, જેમાં લગભગ દરેક વર્કીંગ મોડેલ સમક્ષ ત્રણ જુદી જુદી સ્વિચોનો બંદોબસ્ત કરાયો છે. પ્રથમ ચાંપ દાબવાથી મોડેલ કાર્યરત થાય છે અને તેની કાર્યપ્રણાલિની પ્રાથમિક સમજૂતી સ્ક્રીન પર ટેક્સ્ટરૂપે વાંચવા મળે છે. બીજી સ્વિચ દાબો ત્યારે મોડેલના વર્કીંગ પાછળ રહેલો વૈજ્ઞાનિક સિદ્ધાંત વાંચવા મળે છે અને ત્રીજી ચાંપ દાબતાવેંત તે સિદ્ધાંતના શોધક વિશેની તેમજ માનવજીવનમાં તે સિદ્ધાંત આજે એક યા બીજી રીતે કયા ઉપકરણોમાં વણાઇ ગયો છે તેની જાણકારી મળે છે. ટૂંકમાં, ટેક્સ્ટબૂકના વાક્યો વડે વિજ્ઞાનને સમજવા ઉપરાંત ઇન્ટરએક્ટિવ ઢબે પણ તે વિષય સમજાવવાની શિક્ષણપ્રણાલિ સિંગાપુર-મલયેશિયાએ અપનાવી છે.

આ પ્રણાલિ બ્રિટને અને ફ્રાન્સે પણ સફળતાપૂર્વક અજમાવી છે. આ વર્ષે દિવાળી વેકેશનમાં એ બેય દેશોનો પ્રવાસ ખેડ્યો ત્યારે પંદર દિવસના પ્રવાસમાં ત્યાંના લગભગ બધા જ મ્યુઝિયમો બહુ ઝીણવટપૂર્વક જોયાં. લંડનનું નેચરલ હિસ્ટ્રી મ્યુઝિયમ, સાયન્સ સેન્ટર, રોયલ એર ફોર્સ મ્યુઝિયમ અને ઇમ્પિરિયલ વોર મ્યુઝિયમ તેમના કદ ઉપરાંત ગુણવત્તા અને રજૂઆતની બાબતે પણ અજોડ છે. પેરિસનું સાયન્સ એન્ડ ઇન્ડસ્ટ્રી મ્યુઝિયમ પણ વિજ્ઞાનરસિકો માટે મસ્ટ વિઝિટ જેવું છે, જ્યાં ૧૯૮૭માં સેવાનિવૃત્ત કરેલી ડીઝલ પાવર્ડ સબમરિન મૂકેલી છે. મુલાકાતીઓ સબમરિનની અંદર જઇ શકે છે અને મુલાકાત દરમ્યાન સબમરિનના જે તે વિભાગની સમજૂતી પોર્ટેબલ ઓડિયો ગાઇડ થકી મેળવી શકે છે. આ બેય દેશોના મ્યુઝિયમોમાં વિજ્ઞાનને એટલી સહજ રીતે સમજાવવામાં આવ્યું છે કે જે તે મોડેલને, ઉપકરણને કે પછી એનિમેશન વિડિઓને ચીવટથી જોનાર પ્રેક્ષકને વિજ્ઞાનના મૂળભૂત સિદ્ધાંતો સત્યનારાયણના શીરાની જેમ તરત ગળે ઉતરી જાય.

બે જુદા દેશો વચ્ચે કોઇ બાબતે સરખામણી થાય નહિ--અને કરવી પણ જોઇએ નહિ. પરંતુ વિજ્ઞાનને લોકભોગ્ય તેમજ સુપાચ્ય બનાવવાની વાત આવે ત્યારે કબૂલવું પડે કે બ્રિટન, ફ્રાન્સ અને સિંગાપુરની તુલનાએ ભારત હજી અઢારમી સદીમાં જીવે છે. ગાંધીનગરમાં, કલકત્તામાં તેમજ દિલ્હીમાં સાયન્સ સેન્ટરો બન્યાં છે ખરાં, પણ સરકારનો એ પ્રયત્ન માત્ર કરવા ખાતર કરાયો હોય એમ જણાય છે. દા.ત. ગાંધીનગરનું સાયન્સ સીટી વિવિધ કિસમનાં ઉપકરણોથી સજ્જ છે, પણ જે તે ઉપકરણ વિજ્ઞાનના કયા સિદ્ધાંતને અનુસરે છે તેની મુદ્દાસરની તેમજ સરળ સમજૂતીનો ત્યાં અભાવ છે. પરિણામે જે તે યંત્રને ગતિમાન કર્યા પછી તેની પાછળનું સાયન્સ સરેરાશ વ્યક્તિ સમજી શકતી નથી. (કેટલાંક વર્ષ પહેલાં ગાંધીનગરના હોલ ઓફ સ્પેસની મુલાકાત લીધી ત્યારે ત્યાં મૂકેલા GSLV રોકેટ પર PSLV નું લેબલ વાંચવા મળ્યું હતું. આ અને આવી બીજી ઘણીબધી ભૂલો પાછળથી સુધારવામાં આવી હોય તો સારી વાત છે).

બીજો દાખલો કલકત્તાના સાયન્સ સીટીનો છે, જ્યાં ઘણાં ઉપકરણો લગભગ કાયમી ધોરણે આઉટ ઓફ ઓર્ડર સ્થિતિમાં રહે છે. જે ઉપકરણો કાર્યરત છે તેમને લગતી સમજૂતીનો તો ત્યાં પણ શૂન્યાવકાશ છે. આ બેઉ કેન્દ્રો સામાન્ય માણસ માટે ફેવરિટ પિકનિક સ્પોટ બન્યા એ તેમની એકમાત્ર નોંધપાત્ર સિદ્ધિ ગણો તો ખોટું નહિ. બાકી તો ‘સાયન્સ’ શબ્દ તો એ બેય સ્થળે નક્કર કાચલાની વચ્ચે કેદ અખરોટના ફળની રૂએ ઢબૂરાયેલો છે. એવરેજ મુલાકાતી તેમજ વિદ્યાર્થી એ કાચલું તોડી શકતો નથી, એટલે અભિભૂત કરી દેતું વિજ્ઞાન તેની નજરમાં આવતું નથી.

આપણી સરકાર સાયન્સ સીટીનું સંકુલ ખડું કરવા માટે કરોડો રૂપિયા ખર્ચી નાખે છે, પરંતુ વિજ્ઞાન નગરી તેનું નામ સાર્થક કરે એની દરકાર કેમ કરાતી નથી? ટેક્નોક્રેટ્સ અને વૈજ્ઞાનિક કોઠાસૂઝ ધરાવતા વ્યક્તિઓની મદદ લેવામાં તેને શા માટે ક્ષોભ નડે છે? આનો જવાબ કદી મળવાનો નહિ, પણ એક હકીકત એ છે કે એકવીસમી સદીમાં દેશને આર્થિક સુપરપાવર બનતો જોવો હોય તો સરકારે વિજ્ઞાનને લોકભોગ્ય બનવવું જોઇએ. વિજ્ઞાનનું નામ સાંભળીને મોં વકાસતા લોકોને વિજ્ઞાનમાં રસ લેતા કરવા જોઇએ--અને તે કામ દેશના વિવિધ શહેરોમાં સાયન્સ સેન્ટરો સ્થાપીને સહેલાઇથી કરી શકાય તેમ છે. કમ સે કમ સાયન્સ સેન્ટરો સ્થાપવા માગતી ખાનગી કંપનીઓને વિનામૂલ્યે જમીન પૂરી પાડીને તેમજ સબસીડી આપીને સરકાર થોડોઘણો પરોક્ષ ફાળો આપી શકે. મંદિરોના બાંધકામ માટે સરકારી જમીનો એકરોના હિસાબે સહજ રીતે ભેટ ધરી દેવાતી હોય છે તો પછી સાયન્સ સેન્ટરો માટે કેમ નહિ? લોકશાહી ભારતમાં આનો પણ જવાબ મેળવવો અશક્ય છે.

દરમ્યાન ભારતમાં દર થોડા વખતે ક્યાંક ને ક્યાંક એકાદ મંદિરનું યા ધાર્મિક સ્થળનું બાંધકામ થાય છે અને જુદા જુદા શહેરોમાં મલ્ટિપ્લેક્સ સિનેમાના તાયફા ખડા થાય છે. ટેલિવિઝનની નવી ચેનલો બિલાડીના ટોપની જેમ ફૂટતી જાય છે--અને માહિતીના ભોગે પીરસાતા મનોરંજનના માહોલ વચ્ચે નવી પેઢીનો માનસિક વિકાસ રૂંધાતો હોવા છતાં સરકારને એ બાબતની પડી નથી, જ્યારે સામાન્ય માતાપિતા એ બાબતે બેધ્યાન કે અજાણ છે. ભવિષ્યમાં આનું પરિણામ શું આવવાનું તેની કલ્પના કરવી મુશ્કેલ નથી.

છેલ્લે મારા પિતાતુલ્ય ગુરુ (સદગત) રવજીભાઇ સાવલિયાના શબ્દો યાદ આવે છેઃ ‘ભારતમાં શીતળાનો રોગ એક સમયે જીવલેણ ગણાતો, એટલે એ રોગથી બચવા લોકો શીતળા માતાના મંદિરો બાંધતા. આજે સૌરાષ્ટ્રમાં શીતળા માતાના સેંકડો મંદિરો છે, પણ શીતળાની રસી શોધી એ રોગમાંથી જેણે માનવજાતને ઉગારી તે વિજ્ઞાની એડવર્ડ જેનરનું એકેય મંદિર ક્યાંય જોયું?’

દિવ્ય ભાસ્કરનો તરખાટ

નવા વર્ષની શરૂઆત ગુજરાતી ઇ-છાપાઓ માટે કંઇક સારી નથી.  કદાચ સ્ટાફ રાજા પર હોય કે પછી તહેવારોની મોસમના લીધે બેધ્યાનપણું વધુ હોય - જે પણ હોય - પરંતુ સમાચાર પત્રની વેબસાઈટ પર સમાચાર મુકવા અંગે કોઈ પ્રોસેસનું પાલન થતું દેખાતું નથી અથવા તો આવી કોઈ પ્રોસેસ છે જ નહિ કે જેનું પાલન કરવું પડે.

જે રીતે છાપું પ્રિન્ટમાં જાય ઇ પહેલા બધું મટીરીયલ ચોકસાઇપૂર્વક જે તે વિભાગના એડિટરના ચશ્માં નીચેથી પસાર થાય, વાંધા-વચકા, જોડણી,  કાપકૂપ વગેરે પ્રોટોકોલ બાદ છાપું પ્રિન્ટમાં જાય પણ ઓનલાયન છાપાઓને  આ બધી બાબતો ઓછી લાગુ પડે છે એવી મારી માન્યતા દિન-પ્રતિદિન મજબુત થતી જાય છે.

માન્યું કે છાપું કાઢવું એ ૨૪ કલાકનો પ્રોજેક્ટ છે પણ દુનિયામાં ઘણા છાપા નીકળે છે અને બધા કઈ આવું દેવાળું ફૂંકતા નથી !

એમાંય દિવ્ય ભાસ્કરે તો હદ કરી છે. છાશવારે એમની વેબ સાઈટ પર છબરડા હોય છે. ખરેખર તો હાલની વેબસાઈટ તો હજુ ડેવલ્પમેન્ટમાં  (Under Construction) હોય એટલી નીચેની કક્ષાની છે જાણે કે કોઈ પણ પ્રકારનું QA થયા વિના મુકાય ગઈ છે. ખેર એ એક આડવાત થઇ, આપણે વાત કરતાં હતાં  સમાચારોની.
જુઓ નીચેના ચાર સમાચારો - આ આમ તો એક જ સમાચાર છે પણ એનું આપણે ટેસ્ટીંગ કરવાનું હોય એમ ચાર જુદા જુદા હેડીંગ સાથે
૧)અમદાવાદના ફેકલ્ટી 
૨)આઇઆઇએમ
૩)૧૧૧૧૧૧૧ 
૪)૨૨૨૨૨૨

અને સમાચારમાં પણ કેટલાય અક્ષરો બીજા ફોન્ટમાંથી બરાબર પરિવર્તન પણ પામ્યા નથી .
તો વળી બીજા એક સમાચારનું હેડીંગ છે : (............................),અમદાવાદ

છાપુ બંધ રહેશે પણ ઓનલાયન અપડેટ દિવાળીની રજાઓમાં ચાલુ રહેશેની જાહેર ખબરો ચીપ્કાવ્યા પછી આમ 'દિ વાળવાનો'?

આ સમાચાર ( શેરબજારોમાં મુહૂર્તના સોદામાં ટાબરિયાનો તરખાટ!) માં તમને ક્યાંય સમજાય કે ટાબરિયાએ શું તરખાટ કર્યો તો મને સમજાવશો પ્લીઝ ?

આમળતો રહ્યો! (ગઝલ)

મીસ્ટર જી (શેષ)

સાર્જન્ટે વધુ વિગત આપતાં કહ્યું, “મીસ્ટર જીના ઘરમાં આગ લાગી ત્યારે મીસેસ જી ઘરમાં એકલા હતાં. ઘરમાંથી ધુમાડાના ગોટા નીકળતા જોઇ તેમનાં પાડોશીએ ફાયર બ્રિગેડ બોલાવી. અમને પણ આની સૂચના મળી. અફસોસ છે કે મીસેસ જીનું હૉસ્પીટલ પહોંચતા પહેલાં જ અવસાન થયું. મીસ્ટર જી મસ્જીદમાં હતા, તેમને અમે હૉસ્પીટલ પહોંચાડ્યા છે, પણ તેઓ અમારી વાત સમજી શકતા નથી અને અમે તેમની વાત. અમારે તેમને રાબેતા મુજબના સવાલ પૂછી અમારો રિપોર્ટ તૈયાર કરવાનો છે. તમે અમારી મદદ કરી શકશો? મીસ્ટર જીને હજી ખબર નથી કે તેમનાં પત્નિનું અવસાન થયું છે. આ દુ:ખદ સમાચાર પણ તમારે તેમને આપવાના છે. મને આશા છે કે તમે આ મુશ્કેલ પરિસ્થિતિ સંભાળી શકશો.” સાર્જન્ટે કહ્યું.
પોલીસની રોવરમાં બેસી અમે હૉસ્પીટલ ગયા. ત્યાં રિસેપ્શન હૉલના ખુણામાં જી સાહેબ બેઠા હતા. અમને જોઇ તે ઉભા થયા. છ ફીટ ઉંચા, સફેદ દાઢી-મૂછ, માથા પર કાશ્મીરી ટોપી અને જાડી ફ્રેમના ચશ્મા પહેરેલા કાકાના ચહેરા પર ચિંતાની લકીર સ્પષ્ટ દેખાતી હતી. મેં તેમને અસ્સલામુ-આલેઇકૂમ કહી ઉર્દુમાં વાત શરૂ કરી અને મારો પરિચય આપ્યો. તેમણે વાલેઇકૂમ અસ્સલામ કહી મને સવાલ પૂછ્યા ત્યારે હું ચકરાઇ ગયો: તેઓ મીરપુરીમાં વાત કરતા હતા. વચ્ચે એકાદ'બે શબ્દ ઉર્દુ-પંજાબીના વાપરતા હતા. કાશ્મીરમાં નોકરી કરી હોવાથી હું ગુજ્જર જાતિની ખાનાબદોશ ભરવાડ કોમના સમ્પર્કમાં હતો તેથી થોડા ઘણા ગુજ્જરી શબ્દો જાણતો હતો. તેનું મિશ્રણ ગામઠી પંજાબીમાં કરી જોતાં જણાયું કે તેઓ મારી વાત સમજી શકતા હતા અને મુશ્કેલીથી તેમની વાત પણ સમજવા લાગ્યો. પ્રથમ તો પોલિસની કારવાઇ પૂરી કરી અને ત્યાર બાદ તેમને દુ:ખદ સમાચાર આપ્યા. જૈફ વયે પહોંચેલા મીસ્ટર જી હચમચી ગયા. આ એવી ઘડી હતી જ્યાં વય, સ્થાન, ધર્મ, રાષ્ટ્રીયતા વિલય પામ્યા. બચી ગયા હતા કેવળ માનવ. તેઓ મારા ખભા પર માથું મૂકી રડી પડ્યા. હું તેમની પીઠ પર હાથ ફેરવતો રહ્યો. પોલિસ સાર્જન્ટને દયા આવી. તેઓ જલદીથી જઇ પાણીનો ગ્લાસ લઇ આવ્યા. થોડી વારે સ્વસ્થ થયા બાદ ચશ્માં ઉતારી, કાચ સાફ કરી, આંખો લૂછી જી સાહેબે મને કહ્યું, “પટેલ સા’બ, મારા નાના પુત્તર સજ્જાદને ગમે તેમ કરી બોલાવી આપો. માનો એ બહુ વહાલો દિકરો હતો.”
બ્રિટનમાં સ્ટીરીયોટાઇપ અત્યંત સામાન્ય હકીકત છે. આપણા લોકો પણ તેમાંથી બાકાત નથી. ગુજરાતી માણસ પટેલ જ હોવો જોઇએ. પટેલ નહિ તો શાહ! તેથી બિન-ગુજરાતી ભારતીય-પાકિસ્તાની આપણા લોકોને પટેલ જ ધારે. મીસ્ટર જીએ મારૂં નામાભિધાન કર્યું તે અમારા સંબંધ વચ્ચે કાયમનું સંબોધન બની ગયું. હૉસ્પીટલના સ્ટાફના સૌજન્યથી મેં તેમનો ટેલિફોન વાપર્યો અને ક્રિકલવૂડની મસ્જીદમાં સ્થપાયેલ “આઝાદ કાશ્મીર એસોસિએશન”ના અગ્રણી સાથે વાત કરી. તેમને વિનંતી કરી કે તેઓ સજ્જાદને પણ લઇ આવે. એકાદ કલાક પછી સજ્જાદ અને તેમની કોમના અગ્રણી અક્રમખાન મલીક આવી પહોંચ્યા. અક્રમખાનની વાત કરવાની છટા અને ચહેરા પરના ભાવ જોઇ તરત જણાઇ આવ્યું કે તેમને ભારતીય લોકો પ્રત્યે વિશેષ પ્રેમભાવ નહોતો. “તમે ઇન્ડીયનો અમારા માટે કશું કરી શકવાના નથી. ભલે તમે સોશિયલ વર્કર હશો, પણ જ્યાં સુધી અમારા જેવા કાશ્મિરીઓ પ્રત્યે.....”
મેં તેમની વાત ત્યાં જ કાપી અને તેમને કહ્યું, “એક્સક્યુઝ મી, પણ મારે મીસ્ટર જીને રહેવા માટે કાઉન્સીલના ખર્ચે હોટેલમાં રહેવાનો બંદોબસ્ત કરવા જવાનું છે. ફ્યુનરલની વ્યવસ્થા કાલે પોસ્ટ મોર્ટમ બાદ કરીશું. કાયદા પ્રમાણે ‘હોમલેસ’ વ્યક્તિને કામચલાઉ રહેઠાણ આપવાની જવાબદારી કાઉન્સીલની હોય છે તેથી મારે હમણાં જ નીકળવું જોઇશે."
અક્રમ મલીક થોડા ઝંખવાણા પડી ગયા. “અરે પટેલ, તમે તો નારાજ થઇ ગયા. જુઓ, અહેમદજીને તેમનો મોટો દીકરો વાજીદ થોડા દિવસ માટે લઇ જશે. ત્યાં સુધીમાં તમારે જે વ્યવસ્થા કરવાી હોય તે કરજો. બાકી રહી ફ્યુનરલની વાત. આ કામ અમારી મસ્જીદ તરફથી કરીશું. આ અમારી કોમનો મામલો છે. બીજી વાતો માટે તમારા ડીપાર્ટમેન્ટ તરફથી જે કરવું હોય તે કરજો. અને યાદ રાખજો. તમારો એરીયા મેનેજર મારો દોસ્ત છે.” આ કહેવાનો મતલબ હતો, 'તમારા કામમાં કોઇ ખામી રહી જાય તો ‘ઠેઠ ઉપર સુધી’ વાત જશે.' Colonial મનોવૃત્તિનો આ સારો નમૂનો હતો!
સોશિયલ સર્વીસીઝમાં જોડાતાં પહેલાં હું કમ્યુનીટી ડેવેલપમેન્ટ અૉફિસર હતો. મારા કામ માટે સમાજ કલ્યાણ વિષયક કાયદાઓનો મેં ઝીણવટથી અભ્યાસ કર્યો હતો. હાઉસીંગ, ક્રૉનિકલી સિક અૅન્ડ ડીસેબલ્ડ પર્સન્સ અૅકટ જેવા કાયદાઓ દ્વારા સમાજ માટે જે જોગવાઇ કરવામાં આવી છે તેના આધારે મારૂં કામ ઝડપથી પૂરૂં થયું. અહેમદજીને બે દિવસમાં જ ટેમ્પરરી ફ્લૅટ મળી ગયો. રાશન,ગૅસ, વિજળી વિગેરેની બધી વ્યવસ્થાઓ થઇ ગઇ. ત્રણે’ક મહિનામાં કાઉન્સીલે તેમનો મૂળ ફ્લૅટ રિપૅર કરી આપ્યો. અમે તેમને નવું ગૅસ કૂકર તથા અન્ય ઉપકરણો મેળવી આપ્યા. સજ્જાદ સાથે તેઓ પોતાના ઘરમાં રહેવા ગયા ત્યારે મેં તેમનો કેસ ‘ક્લોઝ’ કર્યો. જો કે તેઓ મને અવારનવાર મળવા આવતા રહ્યા.
એક દિવસ અૉફિસમાં મીસ્ટર જી આવ્યા. મને કહે, “પટેલ સા’બ, સજ્જાદ અઢાર વર્ષનો થયો છે. તેણે હવે લગ્ન કરી લેવા જોઇએ એવું મારૂં માનવું છે. મીરપુરમાં મારા નાના ભાઇની દિકરી સાથે તેના લગ્નની વાત થઇ ગઇ છે. જો લગ્ન થઇ જાય તો આ ડોસાની સેવા થશે અને સાથે સાથે અમને સૌને ત્રણ વખતનું ભોજન પણ નિયમીતરીતે મળશે. એક મિત્ર તરીકે તમારો અભિપ્રાય માગું છું.”
“જુઓ ચાચા, સજ્જાદ મારો દિકરો હોય તો હું તેના લગ્ન આટલી નાની ઉમરમાં ન કરૂં. તેને સારી નોકરી મળે, સ્થિર-સ્થાવર થાય, પોતાની જવાબદારી સમજે ત્યારે તેના લગ્નનો વિચાર કરવો સારો.”
અહેમદજી થોડા વિચારમાં પડી ગયા. અંતે મને ‘ખુદા હાફીઝ” કહી ઘેર ગયા. ત્યાર બાદ છ-સાત મહિના તેમની સાથે સમ્પર્ક ન રહ્યો.
મારૂં કામ એવું હતું કે મને મળવા આવનાર ક્લાયન્ટને પહેલેથી અૅપોઇન્ટમેન્ટ લેવી પડે. ફક્ત બુધવારે ‘ઓપન હાઉસ’ જેવી વ્યવસ્થા રાખી હતી. તે દિવસે મને મળવા આવનાર વ્યક્તિ રિસેપ્શનમાં બેસી નંબર વાર આવીને મને મળે. આવા એક બુધવારે આઝાદ કાશ્મીર એસોસીએશનના અક્રમ મલીક મને મળવા આવ્યા. આ વખતે તેઓ અમારા વૉર્ડમાંથી કાઉન્સીલર તરીકે ચૂંટાઇ આવ્યા હતા.
“તમે અમારી કોમ માટે સારૂં કામ કરો છો એવા મને રીપોર્ટ મળ્યા છે. તમારા ડીપાર્ટમેન્ટની સોશિયલ સર્વિસીઝ કમીટીનો હું મેમ્બર છું. ખેર. પેલા અહેમદજી તમને હજી મળે છે કે? તમને ખબર છે કે તેમની બીબી શાહિનબેગમે ખુદકુશી કરી હતી?”
આ વાતની મને તે સમયે જ જાણ થઇ હતી, પણ client confidentialityના નિયમને કારણે મેં તેનો જવાબ ન આપ્યો.
“શાહિન બેગમ બહુ ફેશનવાળી હતી. સિનેમા જોવાનું, શૉપીંગ, સારા પોશાક પહેરી, મેક-અપ કરી બહાર જવાનું તેને બહુ ગમતું....”
“મીસ્ટર મલીક, આય અૅમ સૉરી, પણ આ બાબતમાં મારાથી કશું કહી કે સાંભળી ન શકાય. આ નિયમ બહારની વાત છે...”
“ઓ.કે. જો કે અમારા કલ્ચર વિશે તમારે જાણવું જોઇએ એટલે આ વાત છેડી. અમારી કોમના ક્લાયન્ટ આવે અને અમારી લાઇફ-સ્ટાઇલ જાણો તો આઝાદ કાશ્મીરના લોકોની ફૅમિલી ડાયનેમિક્સનો તમને ખ્યાલ આવે.
“મિસ્ટર જી ઘણા ધાર્મિક વૃત્તિના હતા. પાંચ વારની નમાઝ, સાદગી - તેમાં પત્નીની આવી ફૅશન-પરસ્તી તેમને ગમતી નહોતી. રોજ ઝઘડા થતા અંતે....” કહી કાઉન્સીલર સાહેબ ઘડીયાળ સામે જોઇ ઉભા થયા અને અગત્યની મીટીંગમાં જવાનું છે કહી ચાલ્યા ગયા.
આ વાતને ચાર-પાંચ મહિના થઇ ગયા. એક દિવસ ક્લાયન્ટને મળવા હું બહાર નીકળતો હતો ત્યાં મેં સજ્જાદને રીસેપ્શનમા જોયો.
“નરેન્દ્ર, આય અૅમ સૉરી કે એપૉઇન્ટમેન્ટ વગર તમને મળવા આવ્યો છું. આ તમારા માટે લાવ્યો છું, “ કહી તેણે મને ચૉકલેટનો ડબ્બો આપ્યો. “મારા લગ્ન થઇ ગયા છે. એક તકલીફ છે. તમને કહું કે નહિ એવી ગડમથલમાં છું.” સજ્જાદ અસ્ખલિત અંગ્રેજી બોલતો હતો.
ચૉકલેટનો ડબ્બો મેં અમારી રિસેપ્શનીસ્ટને આપ્યો. અમારી અૉફિસમાં મદદ માટે આવતી બહેનોનાં બાળકોને આવી ‘ગીફ્ટ’ વહેંચાતી. હું સજ્જાદને ઇન્ટરવ્યૂ રૂમમાં લઇ ગયો.
“શાદી મુબારક, સજ્જાદ. કહે તો, શું વાત છે?”
“મારી પત્ની પરવીન હાઇસ્કૂલ સુધી ભણી છે. તેની મોટી બહેન પણ અહીં જ લંડનમાં છે. તેની દેખાદેખી પરવીન પણ તેની ફૅશન વિગેરેની નકલ કરે છે. આધુનિક યુવતિ છે ને! પણ ડૅડીને આ ગમતું નથી. એમને મારી મમી સાથે પણ આ જ પ્રૉબ્લેમ હતો. રોજ ઝઘડા થાય છે. શું કરવું તે મને સમજાતું નથી. ડેડીને પરવીનના વર્તનમાં મારાં મમી દેખાય છે અને તેઓ અત્યંત દુ:ખી છે. પરવીન પણ ખુશ નથી.”
“તારા ડૅડી બે-ત્રણ મહિના તારા મોટા ભાઇ વાજીદને ઘેર અને ત્રણે’ક મહિના તારે ત્યાં વારાફરતી રહે તો કોઇ ફેર પડે ખરો?”
“વાજીદ મારો ભાઇ નથી. એ તો અમારા ગામના મુખીનો નાનો દિકરો છે. અહીં આવવા માટે ડૅડીએ મુખી પાસેથી કરજ લીધું હતું. બદલામાં તેણે શરત કરી હતી કે વાજીદને પોતાના મોટા દીકરા તરીકે નોંધાવી અહીં બોલાવી લેવો. અંતે થયું પણ એવું જ. નામ સિવાય અમારો તેની સાથે કોઇ સંબંધ નથી”
૧૯૭૦ના દાયકામાં ખાસ કરીને મીરપુરી પરિવારોમાં આવી બાબતો સામાન્ય હતી.
“સજ્જાદ, હું તારા ડૅડી સાથે આ બાબતમાં જરૂર વાત કરીશ. જોઇશું કોઇ હલ નીકળે છે કે કેમ..” સજ્જાદ વિલા મોઢે ત્યાંથી નીકળી તો ગયો, પણ આ બાબતમાં કશું થશે તેની તેને ખાતરી નહોતી થઇ.
બીજા કે ત્રીજા બુધવારે મારા ઓપન હાઉસમાં અહેમદજી આવ્યા. મેં આ વિષયમાં વાત છેડી.
“ક્યા કરૂં પટેલ સા’બ? છોકરીની ચાલઢાલ જોઇને હું બહુ પરેશાન છું. એના બનેવીનો લંડનમાં બિઝનેસ છે. પરવીનની બહેન મોંઘી કાર ફેરવે છે અને લાહોરથી મંગાવેલા સલવાર-કમીઝ પહેરે છે. મારી ન્હૂ (વહુ)ને પણ એવા જ ઘરેણાં અને કપડાં, સિનેમા, રૂઝ-લિપસ્ટીક જોઇએ. મારાથી આ જોવાતું નથી. હું વતન પાછો જઉં છું. જીંદગીના છેલ્લા દિવસ મારા ગામ ટોપા મુર્તુઝામાં શાંતિથી ગુજારવાનો નિર્ણય કર્યો છે.”
ટોપા મુર્તુઝા!
મારા મગજમાં ‘બ્લીપ્’ થઇ. મારા અંતર્મનના એક પડમાં છુપાયેલી યાદ અચાનક બહાર આવી ગઇ. વર્ષો પહેલાં કાશ્મીરમાં લાઇન અૉફ કન્ટ્રોલ પર બજાવેલી ડ્યુટીના દિવસ યાદ આવી ગયા. નજર સામે આવી પેલી રાત, જ્યાં સીમા પાર થતી શાદીની દાવતની રોશનાઇ જોઇ હતી, અને મીરપુરી ગીતોની રેકૉર્ડનાં આછા સૂર હવામાં તરીને અમારી ચોકી સુધી આવતાં સાંભળ્યા હતા.
“ચચાજાન, તમારાં મર્હુમ બેગમ તાતા પાની ગામનાં તો નહોતાં?”
આશ્ચર્યની નજરે મારી તરફ જોઇ તેમણે મને પુછ્યું, “તમને કેવી રીતે ખબર પડી? શું સજ્જાદે તમને આ વાત કરી હતી? કે પછી મેં જ કો’ક દિવસે તમને કહ્યું હતું?”
ના, મિસ્ટર જી, આ વાત ન તો મને સજ્જાદે કહી હતી ના તો અહેમદ મલીક - ઉર્ફ મિસ્ટર જીએ. વર્ષો પહેલાં વાત કહેનાર હતો મારી બડા ચિનાર ચોકી પાસેના ગામનો મુખી ગુલામ હૈદર. કલ્પના કરતાં સત્ય કેટલું અદ્ભૂત હોય છે!
(નોંધ: જીપ્સીના જીવનની આ પ્રસંગકથા ૧૯૯૦માં અખંડ આનંદમાં પ્રસિદ્ધ થઇ હતી. તેનું આ સંક્ષીપ્તીકરણ છે. અહીં વ્યક્તિઓનાં અને કેટલાક સ્થળોનાં નામ બદલવામાં આવ્યા છે જેથી વ્યક્તિગત ગૌપ્યતા જળવાઇ રહે.)

મીસ્ટર જી… (૧)

“જીપ્સી”એ ભારતને અલ-વિદા કર્યા બાદ પણ હિમાલયમાં વિતાવેલા દિવસોની યાદ પુસ્તકમાં રાખેલા સ્મૃતીના સુગંધી પુષ્પ જેવી તાજી જ રહી. સમયનું પુસ્તક ખોલતાં આ ગુલાબની પાંખડીઓમાં રહેલી યાદગિરીની મહેક ફરીથી તેને લઇ જાય છે સ્મૃતીવનમાં...
આવી જ એક પાંખડીમાંથી પમરાતી ખુશ્બુ મને લઇ ગઇ રજૌરીના મારા સેક્ટર હેડક્વાર્ટરની એક ચોકી - ‘બડા ચિનાર’ પર. (ચોકીનું ખરૂં નામ જુદું છે, પણ તેની ગૌપ્યતા જાળવવા અહીં તેને નવા નામનું આવરણ ચડાવ્યું છે.) બડા ચિનાર અને સામા વાળાની ચોકી વચ્ચેનું અંતર કેવળ ૨૦૦ ગજનું. બન્ને ચોકીઓની વચ્ચે એક નાનકડો ચશ્મો (વહેળો) હતો. અને ત્યાં જ હતી ‘ચૂના પટ્ટી’ - LOC - લાઇન અૉફ અૅક્ચ્યુઅલ કન્ટ્રોલ. ૧૯૭૧ની લડાઇ બાદ બન્ને દેશો વચ્ચે જે LOC નક્કી કરવામાં આવી હતી ત્યાં પ્રથમ ચૂનાની લાઇન - ‘ચૂના પટ્ટી’ બનાવી નકશામાં તેને નોંધવામાં આવી. બન્ને દેશોના પ્રતિનિધિઓની હાજરીમાં આ થયું અને તેના પર સહિ-સીક્કા થયા. જમીન પર જઇને જોઇએ તો કોઇને ખબર ન પડે કે LOC ક્યાં છે. તેના માટે તો નકશા તથા હોકાયંત્ર જ જોઇએ.
અમારી ચોકીની અૉબ્ઝર્વેશન પોસ્ટથી પાકિસ્તાનના કબજાના કાશ્મીરના મીરપુર જીલ્લાના ગામ નજર આવે.
એક વાર સામા કાંઠાના એક ગામમાં અનેક પેટ્રોમૅક્સ બત્તીઓનો ઝગમગાટ જોવામાં આવ્યો અને સાથે સાથે લાઉડસ્પીકરમાંથી મીરપુરી -પોથવારી બોલીના ગીતો સંભળાવા લાગ્યા. આખી રાત મહેફીલ ચાલી. બીજા દિવસે અમારી ચોકીની નજીકના સરપંચને અમે બોલાવ્યો અને સીમા પારના ગામમાં શું થતું હતું તે પૂછ્યું.
“અરે સાહેબ, પેલા ગામના રહેવાસી અહેમદ મલીક સાહેબ જે કેટલાક વર્ષથી વિલાયતમાં રહે છે તે રજા પર આવ્યા છે. તેમણે આજુબાજુના બધા ગામવાસીઓને દાવત માટે બોલાવ્યા હતા.”
“એમ કે? શાની દાવત હતી?”
“મલીક સાહેબે સામેની તહેસીલના કોટલી શહેરની બાજુના તાતાપાની ગામમાં બીજી શાદી કરી. પોતે તો જુના વિચારના છે, દાઢી-બાઢી રાખે છે, પણ પત્ની તો ખુબસુરત જોઇએ! અને જુઓ તો, એવી બૈરી એને મળી પણ ગઇ! એનાથી વીસ વર્ષ નાની. પરદેશ જવા માટે લોકો કંઇ પણ કરશે . શું જમાનો આવ્યો છે!” કહી તેણે આકાશ ભણી બન્ને હાથ ઉંચા કર્યા અને જતો રહ્યો.
મને નવાઇ લાગી હોય તો એ વાતની કે નદી પારના પરાયા મુલકમાં જે કાંઇ થતું હોય છે, તેની રજેરજની માહિતી તરત જ અહીં પહોંચી જતી હોય છે. બીજી વાત: દુનિયાના છેડા જેવા આ દુર્ગમ વસ્તીના લોકો ઠેઠ વિલાયત કેવી રીતે પહોંચી ગયા? આપણા દેશના બુદ્ધીશાળી, સુશિક્ષીત લોકો અનેક પ્રયત્નો કરવા છતાં બ્રિટનનો વિઝા મેળવી શકતા નથી, ત્યાં આ લોકોનો નંબર કેવી રીતે લાગ્યો? મને ઘણા સમય બાદ જાણવા મળ્યું કે ૧૯૫૦-૬૦ના દાયકામાં યૉર્કશાયર-લૅંકેશાયરની મિલોમાં તથા ફાઉન્ડ્રીઓમાં કામ કરવા પાકિસ્તાનના ઘણા લોકો ત્યાં પહોંચી ગયા હતા.
રજૌરીમાં કેટલાક મહિના ગાળ્યા બાદ મારી કમ્પની ૧૪૦૦૦ ફીટની ઉંચાઇએ આવેલ ફૉર્વર્ડ ડીફન્ડેડ લોકૅલીટીમાં ગઇ. નવી જગ્યા નવો દાવ, નવા અનુભવ અને હાડ ગાળી નાખે એવી ભુમિમાં અનંત કાળ જેવા બે વર્ષ રહ્યો. ત્યાર પછી સમય તેજ ગતિથી વહેવા લાગ્યો અને ‘જીપ્સી’ તેમાં તણાઇ ગયો. ફોજ છોડી લંડન ગયો જ્યાં મારા પ્રિયજનો છેલ્લા ચાર વર્ષથી મારી રાહ જોઇ રહ્યા હતા.

* * * * * * * * *
પરદેશ કામધંધો શોધવા જનાર ભારતીયોને અનેક પ્રકારની સારી-નરસી પરિસ્થિતિઓમાંથી પસાર થવું પડે છે. ‘જીપ્સી’ તેમાં અપવાદ નહોતો. પ્રથમ બેકારી, ત્યાર બાદ એક ગુજરાતી સમાચાર પત્રિકાના ‘Subby’ (સબ-એડીટર), સિવિલ સર્વિસમાં અૅડમિન અૉફિસર, નૉટ ફૉર પ્રૉફીટ સંસ્થામાં કમ્યુનીટી ડેવેલપમેન્ટ અૉફિસર જેવા કામ કર્યા બાદ મને સ્થાનિક કાઉન્સિલના સમાજસેવા વિભાગમાં સ્પેશીયાલિસ્ટ સોશિયલવર્કરનું કામ મળ્યું.
મારી સોશિયલ સર્વિસીઝ ટીમ ‘ઇનર-સિટી’ (અમેરીકામાં જેને ‘ડાઉન-ટાઉન’ કહેવાય છે, તેમાં) કાર્યરત હતી. આ ગીચ વસ્તીના વિસ્તારમાં અત્યંત ગરીબ, વંચિત તથા ઉપેક્ષીત ગણાતા વર્ગના લોકો રહે. બેકારીમાં સપડાયેલા કામદાર વર્ગના આયરીશ, અંગ્રેજ તથા વેસ્ટ ઇન્ડીઝથી આવેલા લોકોનો આ વિસ્તાર. પતિ-પુરુષ મિત્રથી તરછોડાયેલી કે તેમને છોડી આવેલી બહેનો પોતાના બાળકો સાથે ત્યાં રહેતી હતી. બેઘર વ્યક્તિઓને રહેઠાણ આપવાની જવાબદારી કાઇન્સીલની હોય છે. સમાજના આ વર્ગને રહેવા માટે કાઉન્સીલે બહુમાળી મકાન બાંધ્યા. જેઓ સોશિયલ સિક્યોરિટીની આવક પર હોય તેમનું ઘરભાડું પણ કાઉન્સિલ ભરે. પૂર્વ આફ્રિકા અને ભારત-પાકિસ્તાન આવેલા આપણા લોકો - એશિયનો - પણ અહીં સારી એવી સંખ્યામાં રહે. આ બહુમાળી આવાસ “હાઇ-રાઇઝ કાઉન્સીલ એસ્ટેટ”-ને બ્રિટનના લોકો તુચ્છતાભરી નજરથી જુએ. અહીં ગુનાનું પ્રમાણ પણ સૌથી વધુ.
સમાજસેવા વિભાગમાં કામ પર હાજર થયો ત્યારે મને આપવામાં આવેલ case-loadમાં દસ પાકિસ્તાની પરિવાર હતા. કેસ ફાઇલ્સ જોઇ રહ્યો હતો ત્યાં મારાં ટીમલીડર લિઝ વેબ મારી પાસે આવ્યા અને કહ્યું, “Naren, may I have a word with you?” હું તેમની અૉફિસમાં ગયો.
“તમે મિસ્ટર જીની ફાઇલ જોઇ? મિસ્ટર જીના ઘરમાં ફાયર અૅક્સીડન્ટ થયો છે અને મિસેસ જીની હાલત ગંભીર છે એવો મને હમણાં પોલીસનો ફોન આવ્યો. મિસ્ટર જી અંગ્રેજી નથી જાણતા. અા crisis interventionનો કેસ છે. સૉરી, કામના પહેલા દિવસે તમને deep endમાં ધકેલું છું. ત્યાં જઇને બને એટલી મદદ કરશો. કોઇ તકલીફ જણાય તો મને ફોન કરજો. તમારી સહાયતા માટે હું ક્રિસ્ટીનને મોકલીશ.” ક્રિસ્ટીન અનુભવી સોશિયલ વર્કર હતી.
સવારના જ મેં મિસ્ટર જીની ફાઇલ ઉતાવળમાં જોઇ હતી. તેમની જરૂરિયાતોનું એસેસમેન્ટ કરવા તેમને મળવા જવાનો વિચાર કરતો જ હતો. ટૂંકમાં કહીએ તો તેમની ઉમર ૭૫; આખું નામ “ મિસ્ટર એમ.(મોહમ્મદ) અહેમદજી”. પરિવારમાં પત્નિ અને ૧૬ વર્ષનો પુત્ર. અમારી ટીમ ક્લાર્કે “અહેમદજી”ના ‘જી’ને અટક સમજી ફાઇલ પર નામ લખ્યું ‘મિસ્ટર જી’. મને લાગ્યું કાકા ગુજરાતના હશે. કામ થોડું આસાન થશે!
મિસ્ટર જી કાઉન્સીલના મકાનમાં પરિવાર સાથે રહેતા હતા. ત્યાં જઇને જોયું તો તેમના ઘરની બહાર પોલીસની રોવર અને ફાયર બ્રિગેડનો બંબો હતો. પોલિસના એક સાર્જન્ટ અને એક કૉન્સ્ટેબલ બહાર ઉભા હતા.
(વધુ આવતા અંકમાં.)

અહીં ગંદકી કરવી નહીં…

અહીં વધુ કશું લખવું નથી...તસવીર જ ઘણું કહી જાય છે... મેરા ભારત મહાન...બીજું શું? :(

નવા વર્ષના જુના સંકલ્પો

કાલે નવું વર્ષ... નુતન વર્ષાભિનંદન કહેવાનું લોકોને અને પોતાને... અને દર વર્ષ ની જેમ આ વર્ષે પણ નવા સંકલ્પો કરવાના... આદત પડી ગયી છે ને ભાઈલા.. પછી ભલે ને એ લીધેલા સંકલ્પોમાં ના એક પણ પુરા ના કરતા હોઈએ.... લોકો ભાત ભાત ના સંકલ્પો લેતા હોય છે.. જેમાંના ઘણા લ.સા.અ. હોય છે (એટલે કે દરેકના કોમન) ઉદાહરણ તરીકે વજન ઓછુ કરવું (જાત અનુભવ), વિદ્યાર્થી હોય તો ભણવા માં નિયમિતતા લાવવી, ઓફીસે જતા હોય તો ઓફીસનું કામ પૂરી લગન થી અને સમયસર પૂરું કરવું, ઉપરાંત હંમેશા સત્ય બોલવું, લોકો ની ઈર્ષા ના કરવી, બીજા નું ભલું વિચારવું, ભ્રષ્ટાચાર ના કરવો વગેરે વગેરે.. જો કે આ ઉપરાંત પછીના છે તે તો કદાચ એક દિવસ પૂરો થાય એ પેહલા જ સંકલ્પ ના ભુક્કે ભુક્કા ઉડી જતા હશે.. કારણ ગાંધીજી થવું સહેલું થોડું છે.. પણ આ તો શું કે રીવાજ છે તો આપણે નિભાવવો તો પડે ને એટલા માટે.. કોઈક પૂછે તો કેહવા થાય કે અમે તો આ સંકલ્પ લીધો છે.. તમે શું લીધો છે?.... આનો આડ ફાયદો એ છે કે નવું વર્ષ છે એટલે તમારે લોકો ને મળવું તો પડે જ ને (તમારી નામરજી છતાં) તો આ સંકલ્પ ની વાતો ને લીધે આ વણનોતર્યા લોકો સાથે તમારે બે ઘડી વાતો થઇ જાય ને અને થઇ શકે કે તમને આવતા વર્ષ માટે કોઈક નવો સંકલ્પ નો વિચાર પણ એમન સંકલ્પોમાંથી મળી જાય... સાલું દર વખતે એક ના એક સંકલ્પ ખાવા ના... આ વર્ષે કૈક નવું એમ.. આમ પણ આજ કાલ લોકોને નવું નવું જ જોઈએ છે... મીઠાઈ લેવા જાવ તો એમ કહેશે કે કોઈક નવી જાત ની મીઠાઈ હોય એ આપો, કોઈના ઘેર ના હોય એવું અને કોઈએ ના ખાધી હોય એવી.. કપડા લેવા જાય તો બોસ કોઈ પાસે ના હોય એવા નવી ડીસાઈન , નવો કલર ના કપડા બતાવો.... હશે.. હું પણ એમાંનો જ એક છું એટલે વધારે કહેતો નથી
હા તો આપણે સંકલ્પો ની વાત કરતા હતા... મારે તો જોકે છેલ્લાં ૩-૪ વર્ષો થી એક નો એક જ સંકલ્પ લેવા નો આવે છે... જે પૂરો જ નથી થતો.... બરાબર સમજયા તમે.... એ જ વજન ઓછુ કરવા નો... :) .... આ વખતે તો ખરેખર હદ થઇ ગયી છે.. ૭૫ સુધી પહોંચી ગયો છું. એક તો મારી ઉંચાઈ ઓછી ને એમાં આટલો બધો વજન... બહુ જ ખરાબ કેહવાય નહિ... પણ મારા જેવા ઘણા છે એટલે હું એટલો બધો ખરાબ નથી લાગતો... મને એમ હતું કે મુંબઈ જઇને ફરક પડી જશે પણ એનો પણ કઈ ફરક નથી પડ્યો કારણ મારે ત્યાં મુંબઈગરાની જેમ વધારે ચાલવાનું અને રેલ્વેમાં લટકવાનું નથી આવ્યું..... હવે સંકલ્પ તો લેવો છે પણ રસ્તો મળતો નથી કે કેમ કરીને વજન ઓછુ કરવું.... હવે એક યોગનો પ્રયોગ કરવાનું જ બાકી રહ્યું છે.... કદાચ એ કરું... જોઈએ... અને હા બીજો સંકલ્પ એ કે મહિના માં એક વાર તો ગુજરાતી માં જાતે બ્લોગ લખવો જ રહ્યો.. હમણાં મુંબઈ ગયા પછી તો બીજાના વિચારો જ ઉતારી ને મુક્યા છે... પણ હવે આટલો સમય તો કાઢવો જ રહ્યો.. અને એની શરૂઆત પણ થઇ ગયી લાગે છે... આ બ્લોગ ગુજરાતી માં જ લખ્યો છે ને... આમાં પણ અલ્પેશ સર નો આભાર માનવો રહ્યો.. એમને જ આ ગુજરાતી માં લખવા નું સોફ્ટવરે શોધી ને આપ્યું અને આપનું ગાંડું ચાલ્યું... આભાર અલ્પેશ સર....
અને આ એક લીંક છે... અમારા મિત્ર હિતેશને પણ મને જોઈને બ્લોગ લખવા ની ચળ ઉપડી છે... તો તમે એને પણ વાંચો આ રહ્યું એનું એડ્રેસ્સ.. http://foryouworld.wordpress.com/ .... નવા વર્ષ ની ભેટ .. તમને કે હિતેશ ને એ તો તમે લોકો જ નક્કી કરી લો....
ચાલો ત્યારે સહુ ને નુતન વર્ષાભિનંદન... નવા વર્ષ ના રામ રામ...

શુભ દિપાવલી – નૂતન વર્ષાભિનંદન

આજે ગુજરાતની અસ્મિતાની માવજત કરવાનો અવસર છે. આજે ઘરમાં એક સુંદર પુસ્તક કે એક સુંદર કેસેટ ભલે આવે. આજે ઘરનાં સંતાનો સાથે બેસીને એકાદ સુંદર કવિતા વંચાય કે એક ભજન ગવાય તો મિષ્ટાન્ન પણ અધિક મધુર બનશે. સરેરાશ ગુજરાતી નાગરિક ઉત્સવપ્રિય અને શાંતિપ્રિય છે. એને વિશ્વનાગરિક થવામાં મુશ્કેલી નથી પડતી. એ દુનિયાના કોઈ પણ ખૂણે જાય ત્યાં ગરબો લેતો જાય છે.
- ગુણવંત શાહ

શુભ દિપાવલી – નૂતન વર્ષાભિનંદન

આજે ગુજરાતની અસ્મિતાની માવજત કરવાનો અવસર છે. આજે ઘરમાં એક સુંદર પુસ્તક કે એક સુંદર કેસેટ ભલે આવે. આજે ઘરનાં સંતાનો સાથે બેસીને એકાદ સુંદર કવિતા વંચાય કે એક ભજન ગવાય તો મિષ્ટાન્ન પણ અધિક મધુર બનશે. સરેરાશ ગુજરાતી નાગરિક ઉત્સવપ્રિય અને શાંતિપ્રિય છે. એને વિશ્વનાગરિક થવામાં મુશ્કેલી નથી પડતી. એ દુનિયાના કોઈ પણ ખૂણે જાય ત્યાં ગરબો લેતો જાય છે.
- ગુણવંત શાહ

અમિતાભનો કચ્છી આશિક તેમને મળ્યો ને રડી પડ્યો(વિડિયો)

યુટ્યુબ ફંફોસતા મળેલો ગુજરાત(ગુજરાતી) સંબંધિત વધુ એક રસપ્રદ વિડિયો.આદિપુર-કચ્છના કૌશલભાઈ છાયા સ્કૂલની ક્રિકેટ ટીમ સાથે સિંગપોર ગયા હતા ત્યાં તેમણે અમિતાભ બચ્ચનને જોયા. કૌશલભાઈ લખે છે કે તેઓ નાનપણથી અમિતાભના એવા પ્રશંસક છે કે જ્યારે તેમને રૂબરૂ જોવાની વિરાટ ક્ષણ આવી ત્યારે પોતે કશું બોલી જ ન શક્યા, રડી પડ્યા અને ગળે ડૂમો ભરાઈ ગયો, આવો છે અમિતાભનો ઓરા.વિડિયો ધ્યાનથી જોતા જણાય છે કે સમાજવાદી

શહેર સાત આંધળાના હાથી જેવું છે, અને જનરલ મોટર્સ ક્રૂઝ જેવી છે

બુધવારે જનરલ મોટર્સ ઈન્ડિયાના પ્રેસિડેન્ટ કાર્લ સ્લાઈમ સાથે એસજી હાઈવે પરની ગેલોપ્સ મોટર્સ પર મુલાકાત થઈ. વીસ મિનીટની મુલાકાતમાં મારો રોલ સાંભળવાનો હતો. કાર્લ છેલ્લે વાઈબ્રન્ટ ગુજરાત સમિટમાં ઉભા ઉભા મળ્યા હતા. ત્યારે જનરલ મોટર્સ ભારતમાં નિષ્ફળ કંપની હતી. હવે આ બીજી મુલાકાત વખતે જનરલ મોટર્સ ભારતમાં ઠીક ઠીક સફળ કંપની થઈ ગઈ છે. પાછલી વખતે હું નિષ્ફળ અને આફતોથી ઘેરાયેલી કંપનીના નોનપરફોર્મિંગ સીઈઓ