દિલ્હીમાં દર વર્ષે 27મી ડીસેમ્બરે ટાઉનહોલથી કાસિમ જાન ગલી સુધી એક જુલૂસ નીકળે છે. ગલીમાં એક મકબરા પાસે પહોંચી જુલૂસમાં ભાગ લેનારા લોકો શરાબ, શબાબ અને રેશમી કબાબ સમી ગઝલોનું પઠન-પાઠન કરે છે....તેમના પ્રિય શાયરને યાદ કરે છે. આ વર્ષે તે શાયરનો 200મો જન્મદિવસ હતો અને તેના પ્રેમીઓએ 'મશાલ જુલૂસ' કાઢ્યું હતું....ટાઉનહોલથી મશાલ લઇને તેના પ્રેમીઓએ કાસિમ જાન ગલી સુધી પદયાત્રા કરી હતી...તેમાં આ શાયરના આશિક ગુલઝાર જોડાયા હતાં...તેમણે આ શાયર વિશે કહ્યું કે 'જો તે ન હોત તો હું પણ ન હોત..' આ તે એટલે ઉર્દૂ ગઝલના શહેનશાહ મિર્ઝા ગાલિબ...

તવારીખે ગાલિબ...જન્મ 1797માં 27 ડીસેમ્બરે આગ્રામાં...પૂરું નામ દબિર-ઉલ-મુલ્ક, નઝ્મ-ઉદ-દૌલાહ મિર્ઝા અસદુલ્લાહ બૈગ ખાન નૌશા....કિશોરવયે અસદુલ્લાખાનના ટૂંકા રૂપ 'અસદ' નામે શાયરી લખતાં...તે નામ બીજો સામાન્ય કવિ પણ ગઝલો લખતો એટલે ઉપનામ 'મિર્ઝા ગાલિબ' રાખ્યું...'ગાલિબ' એટલે વિજેતા....માત્ર પાંચ વર્ષની વયે પિતાની છત્રછાયા ગુમાવી.........13 વર્ષની વયે મામા ઇલાહીબક્ષીખાનની દિકરી ઉમરાવબેગમ સાથે નિકાહ..ઇલાહીબક્ષીખાન પણ ઉર્દૂના ઉચ્ચ કક્ષાના શાયર અને 'મારૂફ' ઉપનામથી ગઝલો લખતા...લગ્ન પછી તરત આગ્રાને કાયમ માટે અલવિદા અને મુકામપોસ્ટ દિલ્હી ..........सात रज्जब 1225 हिजरी (9 अगस्त 1810) को मेरे वास्ते हूकमें-दबामें-हब्स हाजिर हुआ..एक बेडी मेरे पांवमे डाल दी और दिल्ही शहर को जिन्दान मुकरर्र किया और मुझे उस जिन्दान में डाल दिया...અર્થાત્ સાત રજ્જબ 1225 હિજરીના રોજ મારા માટે આજીવન કેદનું ફરમાન જારી કરવામાં આવ્યું..મારા પગમાં બેડી નાંખી દેવામાં આવી (નિકાહ કરવામાં આવ્યાં) અને દિલ્હીનગરને કારાગૃહ નક્કી કરીને મને પૂરી દેવામાં આવ્યો. ત્યાં સ્થાયી થયો.

ગાલિબે દિલ્હીમાં અનેક તડકી-છાંયડી જોઈ. નસીબની દેવીએ અનેક ખેલ ખેલ્યાં. આગ્રામાં રહેતાં ત્યાં સુધી માતા પાલનપોષણ કરતાં. માતા અને કાકાના અવસાન પછી અંગ્રેજો તરફથી વર્ષાસન મળતું બંધ થઈ ગયું અને દુઃખના દિવસો શરૂ થયા. બાદશાહી રહેણીકરણી, શરાબના આશિક, જુગાર રમવાની ટેવ અને રંગીલો સ્વભાવ. આમદની અઠન્ની ઔર ખર્ચ રૂપૈયા..મિર્ઝા ગાલિબ દિલ્હીમાં હંમેશા પાલખીમાં બેસીને ફરતાં. ઉછીના પૈસે મોજશોખ કરવા લાગ્યાં..ऋणं कृत्वा धृतम् पीबेत...દેવું કરીને જલસા કરો..તેમણે એક શેરમાં કહ્યું છે કે,

कर्ज की पीते थे मय, और समझते थे कि हॉं
रंग लायेगी हमारी फांकामस्ती एक दिन

બહાદુરશાહ ઝફર તખ્તનશીન થયા પછી નસીબની દેવી મહેરબાન થવાની આશા ગાલિબને જાગી. બહાદુરશાહ ઉર્દૂનો વિદ્વાન હતો અને સાહિત્યપ્રેમી હતો. પરંતુ ત્યારે પણ તેમને બહાદુરશાહ તરફથી રાજ્યાશ્રય મળવાની તક મળી ન હતી. બાદશાહે તે સમયે ઉર્દૂ ગઝલોના ખ્યાતનામ શાયર ઝૌકની ઉસ્તાદ તરીકે નિમણૂંક કરી. ઝૌક અને તેમના મિત્રો ગાલિબના વિરોધી હતા. તેમણે ગાલિબની ગઝલો અને ભાષાની ખૂબ ટીકા કરવા માંડી. ઝૌક કરતાં ગાલિબ વધુ પ્રતિભાશાળી હતાં..પરંતુ ઝૌકનું પીઆર બહુ સારું હતું..પીઆર એટલે પબ્લિક રીલેશન...ગુજરાતી ભાષામાં જનસંપર્ક..કથિત ગુજરાતી લેખકો અને ચમચામંડળીઓથી ઘેરાયેલા રહેવાનો વિકૃત શોખ ધરાવતા સાહિત્યકારોની પાદુકાઓનું પૂજન કરી સાહિત્યકાર હોવાના વહેમમાં ફરતાં શનિચરો માટે તેનો અર્થ એકબીજાને છાવરી આગળ વધારવાની કળા અને ગમતાનો ગુલાલ કરવાનો કારસો...ગાલિબે ઝૌક પર કટાક્ષ કરતાં કહ્યું હતું કે,

हुआ है शाह का मुसाहिब फिरे है इतराता
बगरः शहेर में गालिब की आबरु क्यां है

1841માં ગાલિબના ઉર્દૂ દીવાનની પહેલી આવૃત્તિ પ્રગટ થઈ હતી અને 1847માં બીજી આવૃત્તિ. બાદશાહના ધર્મગુરુ મૌલાના નાસીરુદ્દીન અને મંત્રી અસન્નુલાહખાન ગાલિબની પ્રતિભાથી પરિચિત હતા. તેમણે બહાદુરશાહને ભલામણ કરી અને મુઘલોની તવારીખ લખવા તેમની વાર્ષિક રૂ. 600થી નિમણૂંક થઈ. 1854માં 'મીહર-ઈ-નીમરૂ' શીર્ષકથી તૈમૂરલંગથી હુમાયુ સુધીના ઇતિહાસનો પ્રથમ ભાગ લખ્યો. બીજા ભાગની રચના દરમિયાન 1857માં અંગ્રેજો સામે પહેલી ક્રાંતિ થઈ અને મુઘલ શાસનનો અંત આવ્યો. બહાદુરશાહના દુઃખના દિવસો ફરી શરૂ થયા. પ્રકૃતિથી વિરૂદ્ધ જઈ અંગ્રેજો સાથે પીઆર કર્યું. તેમણે આ ક્રાંતિની તવારીખ ફારસી ભાષામાં લખી, જેનું કાવ્યમય આપ્યું 'દસ્તાંબૂ.' દસ્તાંબૂ એટલે વિવિધ પ્રકારના અત્તરોમાંથી બનાવેલો ફાયો. પણ અંગ્રેજ સરકારે કોઈ પ્રત્યાઘાત ન આપ્યાં. ફરી ફાંકામસ્તીના દિવસો..પણ રામપુરના નવાબે તેમને સહાય. કરી. રામપુરના નવાબે 1857ની ક્રાંતિમાં અંગ્રેજોને સહાય કરી હતી. તેણે અંગ્રેજોને ભલામણ કરી ગાલિબનું જૂનું પેન્શન બંધાવી આપ્યું અને 1860માં એરિયર્સ સાથે પેન્શન મળ્યું. 1862માં ફારસી શબ્દકોશ 'કુટી બુરહાન'નું સંપાદન કર્યું.

રામપુરના નવાબના પુત્ર યુસુફઅલીખાનનું મૃત્યુ થયું ત્યારે તેને શાહજાદના આશ્વાસન આપવા ગાલિબ રામપુર ગયા. પાછાં ફરતાં રસ્તામાં અકસ્માત થયો અને વરસાદમાં ભીંજાવાથી બીમાર પડી ગયા. માંદગી વધતી ગઈ. આખા શરીરમાં ગૂમડાં અને ફોલ્લાં થયાં. મધુપ્રમેહનો રોગ તો હતો અને સારણગાંઠની વ્યાધિ થઈ. 1869ની 15મી ફેબ્રુઆરીએ સૂર્ય તપતો હતો ત્યારે ઉર્દૂ કવિતાનો આ સૂર્ય આથમી ગયો...લાહોરૂ વંશના કુટુંબનું કબ્રસ્તાન નિઝામુદ્દીન ગામમાં છે ત્યાં ગાલિબને દફનાવવામાં આવ્યાં...

ભારતમાં વર્ષ 1954માં 'મિર્ઝા ગાલિબ' ફિલ્મ બની હતી. તેમાં મિર્ઝા ગાલિબની ભૂમિકા ભારતભૂષણે અને તેમની પ્રેમિકા ચૌદવીનની ભૂમિકા (ગાલિબે તેમના પત્રમાં દોમની નામનો ઉલ્લેખ કર્યો છે) સુરૈયાએ ભજવી હતી. પાકિસ્તાનમાં પણ આ જ નામે એક 1961માં એક ફિલ્મ બની હતી, જેમાં મિર્ઝા ગાલિબની ભૂમિકા સુધીરે અને ચૌદવીનની ભૂમિકા સુરૈયાએ ભજવી હતી. 1988માં દૂરદર્શન પર મિર્ઝા ગાલિબ ધારાવાહિક પ્રસારિત થતી હતી. તેનું નિર્માણ ગુલઝારે કર્યું હતું અને તેમાં ગાલિબની ભૂમિકા નસીરુદ્દીન શાહે ભજવી હતી...

ચલતે-ચલતેઃ ન ગુલે નગમા હૂં, ન પરદા-એ-સાઝ,
મૈં હૂ અપની શિકસ્ત કી આવાઝ - ગાલિબ

પાર્લામેન્ટ વાંઝણી છે. આ શબ્દ આકરો છે, છતાં બરોબર લાગૂ પડે છે. હજુ સુધી પાર્લામેન્ટે પોતાની મેળે એક પણ સારું કામ કર્યું નથી. જો તે વાંઝણી ન હોય તો આમ થવું જોઇએઃ

* લોકો તેમાં સરસમાં સરસ મેમ્બરો ચૂંટીને મોકલે.
* મેમ્બરો વગર પગારે જાય અને લોકકલ્યાણનું કામ કરે.
* તેનું કામ એવું સરળ હોય કે દહાડે દહાડે તેનું તેજ વધારે દેખાય ને લોકોની ઉપર તેની અસર થતી જાય.

તેને બદલે થાય છે શું?

* પાર્લામેન્ટના મેમ્બરો આડંબરિયા અને સ્વાર્થી જોવામાં આવે છે.
* સૌ પોતાનું ખેંચે છે.
* માત્ર ધાસ્તીને લીધે જ પાર્લામેન્ટ કંઈ કામ કરે છે. આજ કર્યું હોય તે કાલે રદ કરવું પડે છે. એક પણ વસ્તુ પાર્લામેન્ટે ઠેકાણે પાડી હોય એવો દાખલો જોવામાં આવતો નથી.
* મોટા સવાલોની ચર્ચા પાર્લામેન્ટમાં ચાલતી હોય ત્યારે તેના મેમ્બરો લાંબા થઈને પડે છે અથવા બેઠા ઝોલાં ખાય છે. એક મહાન લેખકે તેને 'દુનિયાની વાતૂડી' એવું નામ આપ્યું છે.
* મેમ્બરો જે પક્ષના હોય તે પક્ષ તરફ પોતાનો મત વગર વિચારે આપે છે, આપવા બંધાયેલા છે. તેમાં કોઈ અપવાદરૂપે વિરોધી મત રજૂ કરે તો તે મેમ્બરના ભોગ સમજવા.
* જેટલો વખત અને પૈસા પાર્લામેન્ટ ગાળે છે તેટલો વખત અને પૈસા થોડા સારા માણસોને મળે તો પ્રજાનો ઉદ્ધાર થઈ જાય. આ પાર્લામેન્ટ તો પ્રજાનું રમકડું છે, ને તે રમકડું પ્રજાને બહુ ખરચમાં નાખે છે.

આ વિચારો મારા અંગત છે તેમ ન માનશો. મોટા અને વિચારવાન અંગ્રેજો તેવો વિચાર કરે છે. એક મેમ્બરે તો એમ જ કહ્યું કે પાર્લામેન્ટ ધર્મિષ્ઠ માણસને લાયકની નથી રહી.

મારી બીજી વાર્તા... વર્ષનો છેલ્લો બ્લોગ.... એન્જોય....
-----------------------------------------------------------------------------
રાજેશનો શાળામાં પ્રથમ દિવસ હતો, જો કે શાળા ઘણા દિવસથી શરુ થઇ હતી પણ રાજેશનું એડમીશન મોડું થયું હતું. તે સૌરાષ્ટ્રના નાના ગામડામાંથી આવતો હતો અને હજી શહેરથી અજાણ હતો, બધું તપાસ કરીને એડમીશન લેવામાં મોડું થઇ ગયું. માનસી પણ એ જ દિવસે શાળામાં દાખલ થઇ હતી. અને એટલે બંનેનો રોલ નંબર સાથે આવ્યો હતો.
રાજેશ દેખાવમાં સીધો સાદો, સામાન્ય કહી શકાય એવું વ્યક્તિત્વ હતું. અને શરમાળ પણ હતો, શહેરના છોકરાઓની સરખામણીમાં અંતરમુખી હતો. માનસી પણ કોઈ ખાસ સુંદર કેહવાય એવી નહોતી અને ખુબ જ પાતળી, સલકડી જેવી હતી અને એ પણ અંતરમુખી હતી. બેય જણા નવા હોવાના લીધે શાળાના બીજા છોકરા- છોકરીઓ જોડે હળતા-મળતા થોડો સમય લાગ્યો હતો. જો કે તો પણ, રાજેશ કોઈ છોકરી જોડે તો દોસ્તી નહોતો જ કરી શક્યો અને માનસીએ પણ કોઈ છોકરા જોડે મૈત્રી કેળવી નહોતી. રાજેશ માટે છોકરા-છોકરી દોસ્તી કરે એ નવી-નવાઈની વાત હતી. એણે ગામડામાં કોઈ દિવસ એવું જોયું નહોતું.
એક દિવસ ક્લાસમાં બાયોલોજીના સરે માનસીને ઉભી કરી અને પ્રશ્ન પૂછ્યો. માનસીએ જવાબ આપ્યો. સર થોડા મજાકિયા-રમતિયાળ મિજાજના હતા. માનસીનો અવાજ સાંભળીને સરે કહ્યું, 'અરે છોકરી, તારો અવાજ તો કોયલ જેવો છે. આજથી તારું નામ કોયલ.' અને એ દિવસે રાજેશનું ધ્યાન પહેલી વાર માનસી તરફ ગયું. માનસીનો અવાજ હતો પણ કોયલ જેવો જ મધુર. પછી તો સર પણ માનસીને પ્રશ્ન પૂછવા માટે કોયલ કહીને જ ઉભી કરતા. માનસી ઉભી થતી જવાબ આપવા ત્યારે રાજેશ એને નીરખ્યા કરતો. હવે રાજેશને એના અવાજનો ચસ્કો લાગ્યો હતો. એ ઇચ્છતો કે સર રોજ એને કંઈક બોલવા માટે ઉભી કરે. હવે રાજેશ ક્લાસમાં ક્યારેક ત્રાંસી નજરે માનસીને જોયા વગર રહી શકતો નહોતો. જો કે હજી એની સાથે વાત કરી શકે એટલી હિમત એનામાં આવી નહોતી.
3 મહિના પછી શાળામાં આંતર-પરીક્ષાઓ આવી હતી. ૫ વિષયની પરીક્ષાઓ પૂરી થઇ ચુકી હતી. રાજેશ અને માનસીનો રોલ નંબર સાથે હોવાના લીધે એ બંને આગળ પાછળ જ બેસતા હતા. રાજેશ રોજ વિચારીને જતો કે આજે તે માનસીને કોઈ પ્રશ્ન પૂછશે જેથી વાત કરવાનો મોકો મળે પણ ૫ દિવસમાં એ માનસીને કઈ પણ પૂછી શક્યો નહોતો. છેલ્લા ૨ વિષયની પરીક્ષાઓ પણ એમ જ પૂરી થઇ ગયી. રાજેશ માનસી જોડે વાત કરવાની હિમંત જે કેળવી શક્યો નહોતો. બધા વિદ્યાર્થીઓ મૂડમાં આવી ગયા જયારે રાજેશ વધારે ઉદાસ થઇ ગયો હતો કે હવે કેવી રીતે માનસી જોડે વાત કરવા મળશે. હવે બીજા ૩ મહિના રાહ જોવી પડશે. માનસીને તેણે અત્યાર સુધી કોઈ છોકરા જોડે વાત કરતા પણ જોઈ નહોતી એટલે રાજેશને વધારે ડર લાગતો હતો.
રાજેશે જો કે પરીક્ષામાં સારા માર્ક લાવ્યો હતો અને માનસીના પણ ઠીકઠાક એવરેજ કહેવાય એવા માર્ક હતા. માર્ક્સ બધા ક્લાસની વચ્ચે આપવામાં આવતા એટલે બંનેને એકબીજાના માર્ક્સની ખબર હતી. પણ જેમ રાજેશે માનસીના માર્ક્સની નોંધ લીધી હતી તેવી માનસીએ રાજેશના માર્ક્સની નોંધ લીધી હતી કે વિષે રાજેશને શંકા હતી.
આમ ને આમ બીજા ૩ મહિના વીતી ગયા. રાજેશ રોજ માનસીને ત્રાંસી નજરે જોયા કરતો. તેણે તેની બેસવાની જગ્યા પણ બદલી હતી, હવે તે માનસી બેસતી હતી તેનાથી થોડી પાછળની કતારમાં બેસતો હતો.
ફરી ૩ માસિક પરીક્ષાઓ આવી હતી અને ફરી રાજેશની એ જ હાલત હતી. ૪ વિષયના પેપર પુરા થઇ ચુક્યા હતા. ૫માં દિવસે રાજેશ ક્લાસમાં આવ્યો તો માનસી અને એની બાજુની હારમાં બેઠેલી છોકરી એકબીજા સાથે ઈશારાથી વાત કરી રહી હતી. કદાચ પરીક્ષા દરમ્યાન ચોરી કેવી રીતે કરવી તે નક્કી કરી રહી હતી. બાજુવાળી છોકરીએ જોયું કે રાજેશ તેમને જોઈ રહ્યો છે તો તેણે જરા સ્મિત આપ્યું. રાજેશ પણ સ્મિત આપીને પોતાની જગ્યાએ બેસી ગયો. રાજેશે હવે હાર માની લીધી હતી. પણ આજે નસીબ જરા સારું હતું એનું. પરીક્ષા પૂરી થવાની વાર હતી ત્યાં રાજેશને માનસી બોલાવી રહી હોય એવું લાગ્યું. એણે સર જોઈ ના જાય એ રીતે પાછળ જોયું. માનસી એને ખરા-ખોટા પ્રશ્નનો જવાબ પૂછી રહી હતી. રાજેશને તો જાણે સ્વર્ગ હાથ-વેંત જ દુર રહ્યું. એને જવાબ આવડતો હતો અને એણે ઈશારાથી કહી દીધો. પછી તો માનસીએ બીજા પણ ૩-૪ સવાલ પૂછી લીધા અને રાજેશે બધા જવાબ કહી દીધા. પરીક્ષા પૂરી થયા પછી રાજેશ ઉભો થતો હતો ત્યાં માનસીએ એનો આભાર માન્યો અને રાજેશે કીધું, આભાર નહિ, કાલે તમારે મને જવાબ કહેવા પડશે કેમ કે કાલના વિષયમાં હું નબળો છું. માનસીએ કીધું, હું કોશિશ કરીશ. હું તમારા જેટલી હોશિયાર નથી. એ દિવસે રાજેશ ખુબ ખુશ હતો. માનસી એનું નામ પણ જાણતી હતી અને એ ભણવામાં આગળ છે એ પણ જાણતી હતી. એ પછીના ૨ દિવસ પણ બંનેએ થોડી થોડી ચોરી કરી હતી.
જો કે પરીક્ષા પૂરી થયા પછી રાજેશને માનસી જોડે વાત કરવાનો કોઈ મોકો મળ્યો નહોતો. બસ એટલો ફરક પડ્યો હતો કે હવે એ લોકો સામ-સામે મળે તો એકબીજાને સ્મિત આપતા હતા. પણ આવું અઠવાડિયે માંડ એકાદ વાર થતું.
હવે વાર્ષિક પરીક્ષાઓ પણ પૂરી થઇ ચુકી હતી અને રાજેશને વતન-ગામડે જવાનો સમય હતો. રાજેશ ખુશ હતો. એક તો એની પરીક્ષાઓ સારી ગઈ હતી અને આજે એ ૩ મહિના પછી ગામડે જઈ રહ્યો હતો. જો કે ગામડે ગયા પછી એક-૨ દિવસ તો જુના મિત્રોને મળવામાં, માતા-પિતાને શહેરની, હોસ્ટેલની ધીંગામસ્તીની વાતો કરવામાં નીકળી ગયા પણ પછી રાજેશને કંઈક ખૂટતું હોય એવું લાગવા લાગ્યું. તેને પહેલી વાર એમ થયું કે રજાઓ જલ્દી પૂરી થાય અને એ શહેર પાછો જાય. એને સમજ નહોતી પડતી કે આવું કેમ થઇ રહ્યું છે. માનસીને જોયે હવે અઠવાડિયું થઇ ગયું હતું અને એટલે જ એને શહેર પાછા જવાની તાલાવેલી ઉપડી હતી.
રાજેશ રજાઓ પૂરી થવાના ૨ દિવસ વહેલા આવી ગયો હતો, ખાસ માનસીને જોવા માટે. ઘેર માતાપિતાને કીધું કે ત્યાં જઈને બધું તૈયાર કરવું પડશે એટલે વહેલો જાવ છું. એ જાણતો હતો કે માનસી ક્યાં રહે છે અને એનાથી શાળા શરુ થાય એ ૨ દિવસ રાહ જોવાય એમ નહોતી.
શનિવારનો દિવસ હતો, રાજેશ ૭ વાગ્યામાં તૈયાર થઇને સાયકલ લઇને એના ઘરની સામે જઈને રસ્તા ઉપર ઉભો રહી ગયો અને સાયકલની ચેઈન બગડી હોય એવો દેખાવ કરીને ત્યાં ઉભો રહ્યો. ૭ ના સવા ૭, સાડા ૭, ૮, ૯ વાગ્યા તો પણ માનસી બહારના આવી. રાજેશનો અંજપો વધવા લાગ્યો. હવે રાજેશને થયું જો વધારે વાર ઉભો રહેશે તો કોઈકને શંકા જશે અને નાહક પ્રોબ્લેમ થશે. એ ત્યાંથી નીકળતો જ હતો કે માનસી ૯:૩૦ એ શાક લેવા માટે નીચે આવી. રાજેશ એને દુરથી જ જોયી અને કોઈ દિવસના અનુભવી હોય એવી લાગણી-શાંતિ અનુભવી. રાજેશને એ ક્ષણે ખ્યાલ આવ્યો કે એ માનસીના પ્રેમ કે એવું જે કઈ કહેવાય છે એમાં પડ્યો છે અને હવે એ જ એની મંઝીલ છે, જિંદગી છે.
રાજેશે એનો શાળાએ જવાનો રસ્તો બદલી નાખ્યો હતો. જો કે માનસી પાસે સ્કુટી હતી છતાં પણ.... થોડા દિવસ પછી રાજેશને ખબર પડી કે માનસી અને રાજેશનો રૂમ-મેટ એક જ ટ્યુશનમાં જતા હતા. એટલે રાજેશે રૂમ-મેટને પોતાના મનની વાત કરી હતી અને એ મિત્ર રાજેશ પર હસ્યો હતો, 'તને માનસી ગમે છે!!! તને એના કરતા ઘણી સારી છોકરી મળી જશે. એ સલકડીમાં શું ગમ્યું તને?' રાજેશે એ કહ્યું એનો અવાજ.... રાજેશે એ ટ્યુશનમાં જોડવાનું પણ વિચાર્યું પણ ટ્યુશનની ફી એની પહોંચની બહાર હતી અને એ મોડો પણ હતો.
વર્ષ એમ ને એમ વીતી રહ્યું હતું. રાજેશને હજી માનસી જોડે દોસ્તી કરવા માટે ના તો કોઈ મોકો મળ્યો હતો અને ના તો હજી એટલી હિમંત આવી હતી. ઉપરથી માનસીનું છોકરાઓ જોડેનું અતડું વર્તન પણ એની વિરુદ્ધમાં હતું. ઉપરાંત એને ભણતરમાં પણ ધ્યાન આપવાનું હતું .
એવામાં રાજેશ એક દિવસ એના મિત્રના ઘરે ગયો હતો. ત્યાં એણે ટેલીફોન ડિરેક્ટરી જોઈ. રાજેશ માનસીનું એડ્રેસ અને એના પિતાનું નામ જાણતો હતો. તેના દિમાગમાં ખબર નહિ ક્યાંથી વિચાર આવ્યો, તેણે ટેલીફોન ડિરેક્ટરી ઉઠાવી અને માનસીના ઘરનો ફોન નંબર શોધવા લાગ્યો. રાજેશને નંબર શોધતા વાર ના લાગી અને તેણે ફોન નંબર નોંધી લીધો.
પણ હવે જ્યાં રોજ ક્લાસમાં મળવા છતાં તે શું વાત કરવી તે કરી શકતો નહોતો તો ફોન કરીને શું વાત કરવીએ મથામણમાં એ નંબર મેળવ્યાના ૨ મહિના પછી પણ ફોન કરવાની હિમંત કરી શક્યો નહોતો. બસ એ રોજ સવારમાં માનસીના ઘરની આગળ જઈને ઉભો રહેતો અને માનસીની રાહ જોતો. જેવી માનસી સ્કુટી લઇને શાળા એ જવા નીકળે, આ પણ તેની પાછળ પાછળ પણ સાયકલ ભગાવતો હતો.
આમ ને આમ વર્ષનો અંત નજીક આવી ગયો. હવે રાજેશ ભણતરમાં ધ્યાન આપવા લાગ્યો હતો. પણ જેમ પરીક્ષાઓ નજીક આવતી ગઈ તેમ તેમ તેનો અંજપો વધી ગયો હતો. પરીક્ષાઓ પછી તો માનસીને ક્યારેય મળવાનો મોકો નહિ મળે એ વિચારે તેને ઉદાસ કરી મુકતો હતો. આ ઓછુ હોય તેમ પરીક્ષાઓમાં બંનેનો નંબર અલગ અલગ શાળામાં આવ્યો હતો.
પણ પાંચ પરીક્ષાઓ પૂરી થયા પછી શનિ-રવિની રજાઓ હતી અને રાજેશને અચાનક બત્તી થઇ કે પરીક્ષાઓ કેવી ગઇ એ પૂછવાના બહાને ફોન કરી શકાય પણ પછી વિચાર્યું કે માનસી પૂછશે નંબર ક્યાંથી મળ્યો તો શું કહીશ??? ફોન માનસી સિવાય એના મમ્મી-પપ્પાએ ઉપાડ્યો તો શું વાત કરીશ??? આવા વિચારો માં દિવસ નીકળી ગયો. છેવટે સાંજ રાજેશે જે થશે એ જોયું જશે ના વિચારે ટેલીફોન પર બુથ પર ગયો... પણ ત્યાં જઈને પણ ૨-૩ વાર બુથની આગળ-પાછળ આંટા માર્યા પછી હિમંત કરીને ફોન જોડી જ દીધો.
ફોનની રીંગ વાગી રહી છે... અને રાજેશની દિલની ધડકનો પણ રીંગ જોડે વાગી રહી હતી.... નસીબ જોગે માનસી એ જ ફોન ઉપાડ્યો.
માનસી: હેલ્લો
રાજેશ: હેલ્લો, હું રાજેશ બોલું છું. ઓળખાણ પડી?
માનસી: ના
રાજેશ: આપણે ક્લાસમાં સાથે ભણીએ છે. મારા પછી જ તમારો રોલ નંબર છે.
માનસી: અરે હા, ઓળખ્યા. તમને મારો નંબર કેવી રીતે મળ્યો?
રાજેશ: શોધવાવાળા તો ભગવાનને પણ શોધી લે છે. તમારો નંબર શું મોટી વાત હતી.... (રાજેશ આવું કહીને ધીમું હસ્યો... એણે ખબર નહિ ક્યાંથી અચાનક આ વાક્ય બોલવાની હિમંત આવી ગયી હતી એનામાં)
માનસી: (ગંભીર થઇને) શું કામ હતું?
રાજેશ: બસ એમ જ કે પરીક્ષાઓ કેવી જઈ રહી છે?
માનસી: સારી ગઈ છે. તારી?
રાજેશ: (માનસીએ તુંકારે બોલાવ્યો એટલે રાજેશ ની હિમંત વધી ગઈ) મારી પણ સારી ગઈ છે. તારો નંબર કઈ સ્કુલમાં છે? (રાજેશને ખબર હતી છતાં વાત લંબાવા માટે)
માનસી: એમ. એન. પટેલમાં. તારો?
રાજેશ: મારો તો આપણી સ્કુલમાં જ છે. ચોરી ને એવું થાય છે ત્યાં? (રાજેશ બને એટલી લાંબી વાત કરવા માંગતો હતો.)
માનસી: ના. હવે હું ફોન મુકું? મારે વાંચવાનું છે.
રાજેશ: સારું. હું પરીક્ષાઓ પૂરી થઇ પછી ફોન કરીશ. ફોને કરી શકુંને?
માનસી: હા. હવે બાય.
કહીને માનસીએ રાજેશના બાય વગર ફોન મૂકી દીધો. જોકે રાજેશ માટે તો આટલી વાત પણ ઘણી હતી. એ સાતમાં આસમાનમાં ઉડવા લાગ્યો હતો. વાત કરવાનું આટલું સહેલું હતું અને એણે નંબર મેળવ્યા પછી ૮ મહિના એમ ને એમ વિચારોમાં ખોઈ દીધા હતા. એ દિવસે રાજેશને બહુ જ સરસ નીંદર આવી અને એની છેલ્લી પરીક્ષાઓ પણ સારી ગઈ.
ફરી વાર પરીક્ષા પછી સાંજે ફરી એણે માનસીના ઘરનો નંબર જોડ્યો. આ વખતે માનસીની મમ્મીએ ફોન ઉપાડયો પણ હવે રાજેશમાં હિમંત આવી ગઈ હતી.
રાજેશ: હેલ્લો.
માનસીના મમ્મી: હેલ્લો.
રાજેશ: માનસી છે?
માનસીના મમ્મી: હા છે, તમે કોણ?
રાજેશ: હું રાજેશ, એની સાથે સ્કુલમાં છું.
માનસીના મમ્મી: સારું. આપું છું માનસીને.
માનસી: હેલ્લો
રાજેશ: હાય, રાજેશ બોલું છું.
માનસી: બોલ ને...
રાજેશ: કેવી ગઈ છેલ્લી બે પરીક્ષાઓ?
માનસી: બહુ સરસ. તારી?
રાજેશ: મારી પણ સરસ ગઈ.
માનસી: સારી વાત છે. હવે?
રાજેશ: તારી પ્રેક્ટીકલ ક્યાં અને ક્યારે છે ?
માનસી: ખબર નહિ, એ તો કાલે સ્કુલે જઈને જોઇશ તો જ ખબર પડશે.
રાજેશ: ક્યારે જોવા જવાની છે?
માનસી: કઈ નક્કી નથી.૧૦-૧૧ વાગે જઈશ. બહુ ઉજાગરા કર્યા છે. આજે ઊંઘવું છે. કાલે જગાય ત્યારે જોઇશ.
રાજેશ: સારું.
માનસી: બીજું?
રાજેશ: કઈ નહિ, અમે તો ફિલ્મ જોવા જવાના છે, હોસ્ટેલના મિત્રો જોડે.
માનસી: તું હોસ્ટેલમાં રહે છે?
રાજેશ: હા
માનસી: સારું, જલસા છે. આઝાદી હોયને હોસ્ટેલમાં તો.
રાજેશ: આઝાદી તો હોય પણ ખાવાનું સારું ના મળે, કપડા જાતે ધોવા પડે... :(
માનસી: તો પણ સારું જ કહેવાય.. સારું ચલ હું મુકું છું. પપ્પા આવી ગયા છે.
રાજેશ: સારું, બાય.
માનસી: બાય.
આજે તો રાજેશ બહુ જ ખુશ હતો. માનસીએ ઘણી બધી વાતો કરી હતી અને તે પણ સામેથી. એ જલ્દી સવાર પડે એની રાહ જોવા લાગ્યો જેથી સ્કુલે જઈને માનસીને મળી શકે. ટેલીફોન પર વાત કર્યા પછી એ માનસીને રૂબરૂ એક પણ વાર મળ્યો નહોતો તો કેવી રીતે મળશે એની થોડી ચિંતા તો હતી એને... પણ હવે એનામાં એક ગજબનો આત્મા વિશ્વાસ આવી ગયો હતો.
પણ બીજા દિવસે માનસી દેખાઈ જ નહિ. એને બહુ રાહ જોઈ પણ વ્યર્થ. એણે જાતે માનસીની પ્રેક્ટીકલની તારીખો જોઈ લીધી અને હવે પ્રેક્ટીકલ પછી ફોન કરવાનું નક્કી કર્યું.
પ્રેક્ટીકલ પુરા થયા પછી એ સાંજે રાજેશે ફરી ફોન જોડ્યો. માનસીએ ફોન ઉપાડયો.
માનસી: હેલ્લો
રાજેશ: હેલ્લો, રાજેશ બોલું છું. તું એ દિવસે પછી આવી જ નહિ સ્કુલે?
માનસી: રાજેશ, પ્લીસ. આજ પછી મને ફોન ના કરતો. મારી મમ્મીને નથી ગમતું કે હું કોઈ છોકરા જોડે વાત કરું અને છોકરાઓ મને ફોન કરે એ. સોરી.
રાજેશ: (રાજેશ માટે આ અણધાર્યું હતું. એ આવા હુમલા માટે તૈયાર નહોતો.) સારું.
માનસી: બાય.
રાજેશ: બાય.
રાજેશ ટેલીફોન-બુથવાળાને પૈસા આપીને ચાર રસ્તે આવેલી એમની કીટલી પર જઈને બેસી ગયો.રાતના ૪ વાગ્યા સુધી ત્યાં જ બેસી રહ્યો. એની પરીક્ષાઓ પૂરી થવાનો આનંદ છીનવાઈ ગયો હતો. માનસીના છેલ્લા શબ્દો એના દિમાગમાં ઘુમરાયા કરતા હતા. અને પોતાની જાત પર ગુસ્સો આવી રહ્યો હતો કે એણે સારું શું કામ કીધું!!! એવું કેમ ના પૂછ્યું કે તારી મમ્મીને ભલે ના ગમે, તને ગમે છે કે નહિ? હવે એને આ સવાલનો જવાબ કેમ કરીને મળશે!!!!
અને રાજેશ માટે આ સવાલ હમેંશા અનુત્તર જ રહ્યો કેમકે પછી આખી જિંદગી એ માનસી જોડે વાત કરી શક્યો નહિ.....
--------------------------------------------------------------------------
અભિપ્રાયો અને ટીકાઓ આવકાર્ય છે....

* છાપાનું એક કામ લોકોની લાગણી જાણવી અને તેને પ્રગટ કરવાનું છે. તેનું બીજું કામ લોકોમાં અમુક લાગણીઓ જરૂરી હોય તે પેદા કરવાનું છે અને ત્રીજું કામ લોકોમાં એબ હોય તે ગમે તેટલી મુસીબતો પડે તોપણ બેધડક થઈ બતાવવાનું છે. અખબારોએ લોકલાગણી કેટલેક દરજ્જે બતાવવી પડશે, નહીં હોય તો તેવી પેદા કરવાનો પ્રયત્ન કરવો પડશે અને ખામી હશે તો તેને વખોડવી પડશે.

* જે પગથિયેથી આપણે ચડ્યા છીએ તે પગથિયાને પાટુ ન મારવી એ ડહાપણ છે. જો તે પગથિયું કાઢી નાખીએ તો આખી સીડી પડી જાય એ યાદ રાખવાનું છે. આપણે બચપણમાંથી જુવાનીમાં આવીએ છીએ ત્યારે બચપણનો તિરસ્કાર કરતા નથી, પણ તે દહાડા પ્યારથી સંભારીએ છીએ. ઘણાં વરસ સુધી અભ્યાસ કરી મને કોઈ શીખવે ને તે ઉપરથી હું જરા વધારે જાણી લઉં તો કંઈ મારા શિક્ષક કરતાં હું વધારે જ્ઞાની નહીં ગણાઉં. મારા શિક્ષકને તો મારે માન આપવું જ પડશે.

* જે જુવાનિયા પોતાનાં માબાપની ઠંડી પ્રકૃતિથી કંટાળે ને તેઓ પોતાની સાથે ન દોડે તો ગુસ્સે થાય, તેઓ પોતાનાં માબાપનો અનાદર કરે છે. સ્વરાજ ભોગવવા ઇચ્છતી પ્રજા પોતાના વડીલોનો તિરસ્કાર કરી શકતી નથી. આપણામાંથી માન આપવાની ટેવ જાય ત્યારે આપણે નકામા થઈ પડવાના. સ્વરાજ પીઢ માણસો ભોગવી શકે છે, નહીં કે ઉચ્છૃંખલ માણસો.

* હમેશાં બીજ જોવામાં આવતું નથી. બીજ પોતાનું કામ માટીની નીચે કરે છે ને પોતે નાબૂદ થાય છે ત્યારે ઝાડ જમીન પર જોવામાં આવે છે.

* અસંતોષ બહુ ઉપયોગી વસ્તુ છે. જ્યાં સુધી માણસ પોતાની ચાલુ સ્થિતિમાં રાજી રહે ત્યાં સુધી તેને તેમાંથી નીકળવાનું સમજાવવું એ મુશ્કેલીની વાત છે. તેથી દરેક સુધારાની પૂર્વે અસંતોષ હોવો જોઇએ. ચાલુ ચીજનો અણગમો પેદા થાય ત્યારે જ તેને નાખી દેવાનું મન થાય.
(સ્રોતઃ હિંદ સ્વરાજ)